Levenstestament model | art. 3:60 en 7:465 lid 3 BW

Het levenstestament is geen wettelijk begrip. De term is in de notariële praktijk ontstaan voor een akte waarin iemand, terwijl hij nog wilsbekwaam is, één of meer gevolmachtigden aanwijst en vastlegt hoe zij moeten handelen. Juridisch bestaat een levenstestament uit drie bouwstenen. De financiële volmacht geeft naar buiten toe bevoegdheid, de medische machtiging vertelt de arts wie namens de patiënt spreekt, en de wensen en instructies binden de gevolmachtigde intern: daarop wordt hij later afgerekend.

Onderhands betekent dat de akte buiten de notaris om tot stand komt. Dat mag, omdat een volmacht in beginsel vormvrij is. Het verschil met de notariële variant zit in het bewijs: een notaris stelt identiteit en wilsbekwaamheid vast en meldt de akte aan bij het Centraal Levenstestamentenregister, dat uitsluitend notariële akten opneemt. Een testament is iets anders: dat regelt uw nalatenschap en werkt pas na overlijden, terwijl het levenstestament tijdens uw leven werkt en bij de dood eindigt. Voor een tijdelijke afwezigheid volstaat vaak een algemene volmacht voor bank, gemeente en verzekeraar.

Een eigen wettelijke regeling ontbreekt; het levenstestament rust op twee pijlers uit het Burgerlijk Wetboek. Voor de financiële kant is dat titel 3 van Boek 3 (artikelen 3:60 tot en met 3:79 BW). Een volmacht kan uitdrukkelijk of stilzwijgend worden verleend (artikel 3:61 lid 1 BW), maar een algemene volmacht strekt zich volgens artikel 3:62 lid 1 BW pas uit tot daden van beschikking als dat schriftelijk en ondubbelzinnig is bepaald. Artikel 3:68 BW verbiedt de gevolmachtigde bovendien als uw wederpartij op te treden, tenzij de volmacht dat toestaat of belangenstrijd is uitgesloten.

De kernvraag is of een volmacht wilsonbekwaamheid overleeft. Artikel 3:72 BW noemt overlijden, ondercuratelestelling, faillissement, schuldsanering, herroeping en opzegging als eindigingsgronden, maar niet het verlies van wilsbekwaamheid. Het Gerechtshof Den Haag bevestigde op 14 maart 2017 (ECLI:NL:GHDHA:2017:801) dat de volmacht dan doorloopt, en de wetgever schreef hetzelfde in de memorie van toelichting bij de herziening van curatele, beschermingsbewind en mentorschap. Een ondercuratelestelling beëindigt de volmacht wel, en artikel 3:74 BW staat afwijking daarvan alleen toe bij een volmacht in het belang van de gevolmachtigde of een derde. Wordt beschermingsbewind ingesteld (artikel 1:431 BW), dan kan over de goederen onder bewind alleen nog met medewerking van de bewindvoerder worden beschikt (artikel 1:438 BW).

Voor de medische kant geldt artikel 7:465 lid 3 BW. Is een meerderjarige patiënt niet in staat tot een redelijke waardering van zijn belangen ter zake en is geen curator of mentor benoemd, dan richt de hulpverlener zich tot de persoon die de patiënt schriftelijk heeft gemachtigd. Pas daarna komen de partner en naaste familie. Die gemachtigde betracht de zorg van een goed vertegenwoordiger, maar de arts mag zijn keuze passeren als die onverenigbaar is met de zorg van een goed hulpverlener (artikel 7:465 lid 4 BW). Verzet de patiënt zich tegen een ingrijpende verrichting, dan gaat die alleen door als zij kennelijk nodig is om ernstig nadeel te voorkomen (lid 6).

De meest gehoorde aanleiding is de diagnose van beginnende dementie. Zolang de volmachtgever de strekking van de akte begrijpt, kan hij nog tekenen, maar dat venster sluit sneller dan families verwachten. Ook een geplande ingreep met risico op langdurige uitval is een reden. Echtparen komen hier evengoed uit, want een huwelijk geeft geen bevoegdheid om een rekening op naam van de ander te beheren of een woning te verkopen die op diens naam staat. Zonder volmacht rest dan een verzoek aan de kantonrechter, met jaarlijkse verantwoording en voorafgaande toestemming voor ingrijpende beslissingen.

Twee randgevallen laten zien waarom maatwerk loont. De directeur-grootaandeelhouder heeft een gevolmachtigde nodig die zijn stemrecht mag uitoefenen, want de BV is een eigen rechtspersoon die niet via een privévolmacht wordt bestuurd. Artikel 2:227 lid 3 BW staat toe dat een aandeelhouder bij schriftelijk gevolmachtigde stemt, en de algemene vergadering benoemt de bestuurders (artikel 2:242 BW). Met een schriftelijk aandeelhoudersbesluit van de BV kan de gevolmachtigde zo een vervangend bestuurder aanstellen. Het tweede geval is de mantelzorger die een ouder naar een verpleeghuis begeleidt: de huur opzeggen, de eigen bijdrage regelen en de inboedel verkopen vergt telkens een bevoegdheid die een kind van rechtswege niet heeft.

Het model volgt de opbouw die notarissen en banken herkennen en laat u per onderdeel kiezen.

• De aanwijzing van gevolmachtigden en opvolgers noemt per domein wie optreedt, met een reservegevolmachtigde voor het geval de eerste overlijdt of zelf wilsonbekwaam wordt. U bepaalt of meerdere gevolmachtigden ieder afzonderlijk of alleen samen handelen.
• Het moment van inwerkingtreding van de financiële volmacht kiest u zelf: directe werking met de interne afspraak dat de gevolmachtigde pas optreedt bij wilsonbekwaamheid, of een opschortende voorwaarde met artsenverklaring. De medische machtiging werkt van rechtswege pas bij wilsonbekwaamheid.
• De uitbreiding naar daden van beschikking staat in een afzonderlijk artikel, zoals artikel 3:62 lid 1 BW verlangt, met per categorie (woning, effecten, voertuigen) een eigen keuze. De schenkingsbevoegdheid is apart geformuleerd en kan worden beperkt tot fiscaal vrijgestelde bedragen of tot een schenking op papier aan kinderen of kleinkinderen.
• De regeling voor tegenstrijdig belang sluit aan bij artikel 3:68 BW en legt vast of een kind de ouderlijke woning tegen taxatiewaarde mag kopen. Zonder die toestemming handelt de gevolmachtigde onbevoegd en zal een notaris de akte in de regel niet passeren.
• De medische machtiging wijst één schriftelijk gemachtigde aan, met een opvolger, omdat een arts steeds met één vertegenwoordiger tegelijk werkt. Daarnaast legt u wensen vast over behandelgrenzen, reanimatie en opname in een zorginstelling.
• De verantwoording en het toezicht verplichten de gevolmachtigde om jaarlijks rekening en verantwoording af te leggen aan een toezichthouder die u zelf kiest, in lijn met artikel 7:403 BW, aangevuld met een vergoedingsregeling.

Banken werken met een model dat de Nederlandse Vereniging van Banken en de KNB samen hebben ontwikkeld en vragen voor bankzaken na wilsonbekwaamheid in de regel een notariële akte. Een onderhandse akte wordt daar regelmatig geweigerd, hoe geldig ook. Regel daarom, zolang u dat zelf nog kunt, bij elke bank de eigen rekeningvolmacht en vraag schriftelijk of die doorloopt als u wilsonbekwaam wordt.

Bij de notaris volstaat voor de levering van een woning doorgaans een onderhandse volmacht met gelegaliseerde handtekening, al kijkt hij bij een wilsonbekwame volmachtgever kritischer. Voor het oversluiten van een hypotheek of het opnemen van overwaarde geldt artikel 3:260 lid 3 BW: wie namens de hypotheekgever optreedt, heeft een bij authentieke akte verleende volmacht nodig. De koopovereenkomst voor de verkoop van een woning kan de gevolmachtigde wel op basis van dit model tekenen, mits de verkoopbevoegdheid uitdrukkelijk is opgenomen.

Zorgaanbieders hebben genoeg aan het geschrift zelf, want artikel 7:465 lid 3 BW eist geen notariële vorm. Geef huisarts en specialist vooraf een afschrift. Een behandelverbod of niet-reanimerenverklaring heeft een eigen grondslag in artikel 7:450 lid 3 BW en werkt het best als de arts haar al kent.

De overheid werkt met DigiD, dat strikt persoonlijk is: online zaken met de Belastingdienst of de gemeente lopen via DigiD Machtigen, per dienst en voor een afgebakende periode. Een levenstestament opent die kanalen niet, dus richt de machtigingen in terwijl u dat zelf nog kunt.

Vermogen in het buitenland brengt het internationaal privaatrecht in beeld. Zolang Nederland het Haags Volwassenenbeschermingsverdrag van 13 januari 2000 niet heeft geratificeerd, passen Nederlandse rechters het anticiperend toe, zoals de Hoge Raad deed op 2 februari 2018 (ECLI:NL:HR:2018:147). In verdragsstaten als België, Duitsland en Frankrijk biedt het verdrag een basis voor erkenning, maar de wijze van uitoefening volgt het recht van het land waar de gevolmachtigde handelt (artikel 15 lid 3 van het verdrag). Reken voor een woning over de grens dus op lokale vormeisen, zoals legalisatie met apostille.

U begint met de personalia van uzelf en van de gevolmachtigden. Daarna bepaalt u per domein wie optreedt: financiën en medische beslissingen kunnen bij één persoon liggen of worden verdeeld, bijvoorbeeld tussen een partner voor de zorg en een financieel onderlegd kind voor het vermogen. Het formulier vraagt vervolgens wanneer de financiële volmacht ingaat en welke daden van beschikking u toestaat. In de medische module wijst u de schriftelijk gemachtigde en een opvolger aan en legt u uw wensen vast. Tot slot kiest u een toezichthouder.

Onderteken het gedownloade origineel met een paraaf op elke pagina en een volledige handtekening op de laatste, met plaats en datum, en laat de gevolmachtigden meetekenen voor aanvaarding. Laat uw handtekening bij voorkeur legaliseren door een notaris: die stelt vast wie er tekende en wanneer, al toetst hij de inhoud niet. Vraag uw huisarts daarnaast of hij in uw dossier kan noteren dat er op die datum geen twijfel bestond over uw wilsbekwaamheid. Geef afschriften aan gevolmachtigden, toezichthouder en huisarts.

De hardnekkigste misvatting is dat een gewone volmacht vervalt zodra de volmachtgever wilsonbekwaam wordt. Artikel 3:72 BW zegt dat niet. Wie op grond van die gedachte haastig een tweede akte laat tekenen terwijl de dementie al vordert, riskeert vernietiging omdat een geestelijke stoornis een redelijke afweging belette (artikel 3:34 BW). Een tweede fout is de opschortende voorwaarde die een verklaring van twee onafhankelijke artsen eist. Veel artsen zijn terughoudend met zo'n verklaring, en intussen staat de gevolmachtigde buitenspel. Fout drie is het aanwijzen van twee kinderen die alleen samen mogen handelen: een bank kan niet afdwingen dat twee mensen samen pinnen.

Daarnaast ontbreekt vaak een uitdrukkelijke schenkingsbevoegdheid, waardoor jaarlijkse schenkingen aan kinderen of kleinkinderen na de diagnose stilvallen. Sommige mensen nemen in het document op wie na hun dood de woning krijgt. Een onderhands levenstestament kan geen erfrechtelijke beschikkingen bevatten, omdat een uiterste wilsbeschikking volgens artikel 4:94 BW een notariële akte of een bij de notaris in bewaring gegeven onderhandse akte vereist. Tot slot verdwijnt de akte te vaak in een la, waar zij in de crisis niemand helpt.

Kan ik een levenstestament opstellen zonder notaris?

Ja. De wet schrijft voor een volmacht geen vorm voor (artikel 3:61 lid 1 BW), en voor de medische machtiging volstaat volgens artikel 7:465 lid 3 BW een schriftelijk stuk. Een onderhands levenstestament dat u wilsbekwaam en vrijwillig ondertekent, is dus rechtsgeldig. De beperking zit in de acceptatie: banken vragen voor bankzaken na wilsonbekwaamheid in de regel een notariële akte, en een volmacht tot hypotheekverlening moet bij authentieke akte zijn verleend. Voor zorg en persoonlijke zaken is het model goed bruikbaar.

Vanaf welk moment mag mijn gevolmachtigde handelen?

Voor de financiële volmacht bepaalt u dat zelf. Bij directe werking geldt zij vanaf de ondertekening, met de interne afspraak dat de gevolmachtigde wacht tot u het zelf niet meer kunt. Bij een opschortende voorwaarde gaat zij pas in na een artsenverklaring, die weken op zich kan laten wachten. Medisch ligt het anders: de arts beoordeelt per beslissing of u wilsonbekwaam bent, en tot dat moment heeft uw gemachtigde geen zeggenschap en geen eigen recht op inzage in uw dossier (Regionaal Tuchtcollege Amsterdam, ECLI:NL:TGZRAMS:2024:162).

In welk formaat ontvang ik het document?

U downloadt het levenstestament direct na het invullen als bewerkbaar Word-bestand en als PDF. De PDF drukt u af om te ondertekenen; het Word-bestand bewaart u om na een scheiding of het wegvallen van een gevolmachtigde snel een nieuwe versie te maken. Maak een getekend origineel voor uzelf en één voor de eerste gevolmachtigde, want een scan overtuigt een wederpartij zelden. Verwante documenten vindt u in de complete catalogus van juridische modellen naar Nederlands recht.

Wat gebeurt er met mijn levenstestament als ik overlijd?

Het eindigt. Volgens artikel 3:72 BW vervalt een volmacht door de dood van de volmachtgever, en banken blokkeren de rekening doorgaans zodra zij van het overlijden horen. Vanaf dat moment zijn uw erfgenamen aan zet, of de executeur die u in uw testament heeft benoemd (artikel 4:142 BW). De gevolmachtigde stopt met handelen en legt over zijn beheer rekening en verantwoording af aan de erfgenamen. Wilt u continuïteit, benoem dan dezelfde vertrouwenspersoon in uw testament tot executeur.

Mag mijn medisch gemachtigde beslissen over euthanasie?

Nee, een verzoek om euthanasie is hoogstpersoonlijk. Bij een wilsonbekwame patiënt kan de arts alleen gevolg geven aan een schriftelijke verklaring die u zelf heeft opgesteld toen u nog wilsbekwaam was (artikel 2 lid 2 Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding). Uw gemachtigde kan die verklaring onder de aandacht brengen, niet namens u afleggen. Wel geeft of weigert hij toestemming voor behandelingen, en een eerdere schriftelijke weigering van uzelf volgt de arts in beginsel (artikel 7:450 lid 3 BW).

Kan ik mijn levenstestament later wijzigen of intrekken?

Zolang u wilsbekwaam bent, altijd: herroeping is een zelfstandige eindigingsgrond in artikel 3:72 BW. Stel een nieuwe versie op die de vorige uitdrukkelijk intrekt en vernietig de oude originelen. Informeer ook iedere bank en arts met een afschrift, want een derde die van de intrekking niets weet, mag op de schijn van bevoegdheid blijven vertrouwen. Aanvullende documenten vindt u in het overzicht van volmachten, verklaringen en andere modellen voor particulieren.