Echtscheidingsconvenant | art. 819 Rv en 1:157 BW model

Juridisch is een echtscheidingsconvenant een overeenkomst tussen echtgenoten over de gevolgen van de ontbinding van hun huwelijk. Partijen zijn vanaf de ondertekening gebonden en kunnen er niet eenzijdig op terugkomen, maar de werking hangt vrijwel altijd af van de inschrijving van de echtscheiding: een opschortende voorwaarde voor het geval de procedure strandt. Vaak heeft het stuk het karakter van een vaststellingsovereenkomst in de zin van artikel 7:900 BW, al beschermt dat de verdeling niet tegen vernietiging wegens benadeling. Procesrechtelijk kan de rechter op grond van artikel 819 Rv bepalen dat de onderlinge regelingen geheel of gedeeltelijk deel uitmaken van de beschikking, waardoor onder meer de alimentatieafspraak een executoriale titel oplevert.

Verwar het echtscheidingsconvenant niet met verwante stukken. Het ouderschapsplan met de afspraken over zorgverdeling en kinderalimentatie regelt de positie van de kinderen en is bij minderjarigen een verplichte bijlage, terwijl het convenant de verhouding tussen de partners regelt. Huwelijkse voorwaarden zijn evenmin hetzelfde. Die worden vóór of tijdens het huwelijk bij notariële akte gemaakt (artikel 1:115 BW) en bepalen welk regime geldt; het convenant wikkelt dat regime aan het einde van het huwelijk af.

Het gemeenschappelijk verzoek tot echtscheiding is geregeld in artikel 1:154 BW, met de duurzame ontwrichting van artikel 1:151 BW als enige grond. Een advocaat dient het verzoekschrift in, met een ouderschapsplan zodra er minderjarige kinderen zijn (artikel 815 lid 2 Rv). Een echtscheidingsconvenant is wettelijk niet verplicht, maar zonder ondertekend stuk valt er niets in de beschikking op te nemen. De echtscheiding komt pas tot stand door inschrijving in de registers van de burgerlijke stand (artikel 1:163 BW). Gebeurt die inschrijving niet binnen zes maanden nadat de beschikking in kracht van gewijsde is gegaan, dan verliest de beschikking haar kracht.

Voor het vermogen is artikel 1:99 BW het vertrekpunt: de gemeenschap wordt ontbonden op het moment van indiening van het verzoekschrift, zodat wat daarna ontstaat er in beginsel buiten valt. Zonder huwelijkse voorwaarden geldt voor huwelijken vanaf 1 januari 2018 de beperkte gemeenschap van artikel 1:94 BW, en tenzij anders afgesproken krijgt ieder de helft (artikel 1:100 BW). Een verdeling waarbij een van beiden voor meer dan een vierde wordt benadeeld, is vernietigbaar op grond van artikel 3:196 BW, ook binnen een vaststellingsovereenkomst (Hof Arnhem-Leeuwarden 23 september 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:7330). Die bevoegdheid vervalt drie jaar na de verdeling (artikel 3:200 BW), ongeacht wanneer de benadeling aan het licht komt. Wie opzettelijk goederen verzwijgt, verbeurt bovendien zijn aandeel daarin aan de ander (artikel 3:194 lid 2 BW).

De partneralimentatie volgt uit artikel 1:157 BW. Voor scheidingen die vanaf 1 januari 2020 zijn aangevraagd, duurt de verplichting de helft van de huwelijksduur met een maximum van vijf jaar. Uitzonderingen gelden voor ouders van kinderen onder de twaalf en na een huwelijk van meer dan vijftien jaar; het overzicht van de Rijksoverheid over de maximale duur van partneralimentatie somt ze op. Kinderalimentatie gaat altijd voor (artikel 1:400 lid 1 BW). Partijen mogen zelf afspraken maken (artikel 1:158 BW) en die vastzetten met een niet-wijzigingsbeding, dat volgens artikel 1:159 BW alleen schriftelijk kan worden gemaakt. Het pensioen valt onder de Wet verevening pensioenrechten bij scheiding, die het tijdens het huwelijk opgebouwde ouderdomspensioen verevent, tenzij u in het echtscheidingsconvenant voor conversie of uitsluiting kiest.

Het standaardgeval is de echtscheiding op gemeenschappelijk verzoek: u bent het samen eens over de gevolgen en laat één advocaat het verzoekschrift indienen, met het echtscheidingsconvenant als bijlage. Ook in een procedure op eenzijdig verzoek kan de rechter een later gesloten convenant in de beschikking opnemen. Hetzelfde geldt bij scheiding van tafel en bed, waarbij het huwelijk blijft bestaan maar de gemeenschap wel wordt ontbonden.

Geregistreerd partners kennen twee routes. Hebben zij gezag over minderjarige kinderen, dan loopt de ontbinding verplicht via de rechter; anders volstaat een overeenkomst die een advocaat of notaris ondertekent, gevolgd door inschrijving binnen drie maanden. Twee randgevallen gaan in de praktijk regelmatig mis. Het eerste is het stel dat al jaren feitelijk gescheiden leeft: de gemeenschap loopt door tot de indiening van het verzoekschrift, dus ook wat in die jaren is opgebouwd, wordt gedeeld. Het tweede is de partner die alvast vertrekt. Zolang de woning niet is verdeeld, zijn beiden tot het gebruik gerechtigd en kan de vertrekker hooguit een vergoeding voor de helft van de gebruikswaarde verlangen (HR 31 december 1993, ECLI:NL:HR:1993:ZC1209). De rechter kan de bewoner bovendien toestaan de woning tot zes maanden na de inschrijving te blijven gebruiken tegen een redelijke vergoeding (artikel 1:165 BW); regel dat liever zelf.

• De inventaris van vermogen en schulden wordt opgebouwd per peildatum van artikel 1:99 BW, met per rekening, polis en lening de stand op de dag van indiening. Voor de waardering legt het model een apart moment vast, omdat omvang en waarde verschillende peildata kunnen hebben.
• De clausule over de koopwoning regelt de toedeling, de overname van de hypotheek en het verzoek aan de bank om de vertrekkende partner te ontslaan uit de hoofdelijke aansprakelijkheid. De levering vergt een notariële akte (artikel 3:89 BW) en bij verdeling van een huwelijksgemeenschap is geen overdrachtsbelasting verschuldigd (artikel 3 lid 1 onderdeel b WBR). Kiest u voor verkoop aan een derde, dan sluit de koopovereenkomst voor een woning conform artikel 7:2 BW daarop aan.
• Bij een huurwoning legt het model vast wie de huur voortzet. Echtgenoten zijn van rechtswege medehuurder (artikel 7:266 BW) en de rechter bepaalt op verzoek wie huurder blijft, wat met een duidelijke afspraak een formaliteit wordt.
• De partneralimentatie wordt vastgelegd met bedrag, ingangsdatum, betaaldag en einddatum, berekend op behoefte en draagkracht volgens de normen van de Expertgroep Alimentatienormen. Het model regelt ook de indexering (artikel 1:402a BW) en de beëindigingsgronden van artikel 1:160 BW, zoals samenleven als waren zij gehuwd.
• De pensioenparagraaf noemt elke pensioenuitvoerder afzonderlijk en legt per regeling vast of het ouderdomspensioen wordt verevend, geconverteerd of buiten de verdeling blijft. Het bijzonder partnerpensioen van artikel 57 Pensioenwet krijgt een eigen bepaling, en lijfrenten en bankspaarproducten lopen mee in de vermogensverdeling.
• De fiscale afstemming regelt de hypotheekrenteaftrek en de verdeling van een voorlopige teruggaaf, en vermeldt dat partneralimentatie voor de betaler aftrekbaar en voor de ontvanger belast is.
• De slotbepalingen bevatten de opschortende voorwaarde van inschrijving, een finale kwijting met uitzondering van de uitdrukkelijk genoemde vorderingen en het verzoek om het echtscheidingsconvenant in de beschikking op te nemen.

Huwelijken gesloten vóór 1 januari 2018 zonder huwelijkse voorwaarden kennen de algehele gemeenschap, waarin ook voorhuwelijks vermogen en erfenissen zonder uitsluitingsclausule vallen. Stak een van beiden privégeld in de gemeenschap, bijvoorbeeld een erfenis met uitsluitingsclausule voor de aflossing van de hypotheek, dan ontstaat een vergoedingsrecht op grond van artikel 1:87 BW. Is het geld gebruikt voor de verkrijging van een goed of de aflossing van de schuld daarvoor, dan beweegt de vergoeding in beginsel mee met de waarde van dat goed. Noem het recht met een bedrag, anders verdwijnt het in de finale kwijting.

Huwelijken gesloten vanaf 1 januari 2018 kennen zonder huwelijkse voorwaarden de beperkte gemeenschap. Voorhuwelijks vermogen, erfenissen en schenkingen blijven privé, maar goederen die u vóór het huwelijk al samen bezat, zoals een samen gekochte woning, vallen wel in de gemeenschap. Wat u niet als privé kunt aantonen, geldt als gemeenschappelijk, dus bankafschriften van een erfenis of van de verkoop van een eerdere woning zijn goud waard. Wie een eigen onderneming heeft, krijgt daarnaast te maken met de vergoeding aan de gemeenschap die artikel 1:95a BW voorschrijft.

Huwelijkse voorwaarden maken het echtscheidingsconvenant niet overbodig. Bij een koude uitsluiting regelt het stuk de verdeling van goederen op beider naam, meestal de woning. Bij een verrekenbeding bevat het de afrekening met de peildatum van artikel 1:142 BW. Is er nooit periodiek verrekend, dan vermoedt artikel 1:141 lid 3 BW dat het aanwezige vermogen uit te verrekenen inkomen is gevormd, zodat de verwachte koude uitsluiting in feite een verdeling bij helfte wordt.

Directeur-grootaandeelhouders hebben een extra laag. Vallen de aandelen in de gemeenschap, dan regelt het echtscheidingsconvenant waardering, toedeling en vergoeding, inclusief de latente belastingclaim op de aandelen. De blokkeringsregeling in de statuten kan een aandeelhoudersbesluit over de overdracht van BV-aandelen vereisen voordat de verdeling kan worden uitgevoerd.

Internationale huwelijken vragen eerst om het toepasselijke recht: de Huwelijksvermogensverordening (EU) 2016/1103 voor huwelijken vanaf 29 januari 2019, voor veel oudere huwelijken het Haags Huwelijksvermogensverdrag 1978. Een echtscheidingsconvenant dat ten onrechte uitgaat van Nederlands recht, verdeelt het verkeerde vermogen.

U begint met de gegevens van beide partners, de datum en plaats van het huwelijk en het huwelijksvermogensregime, waarop het model zijn verwijzingen afstemt. Daarna stelt u de inventaris op met de stand van rekeningen, beleggingen en schulden op de dag van indiening van het verzoekschrift. Vervolgens werkt u de woning uit, met de keuze tussen toedeling en verkoop of, bij huur, de vraag wie blijft. In het blok over de partneralimentatie vult u bedrag, ingangsdatum en duur in, getoetst aan de wettelijke maximumduur. Het pensioenblok vult u per uitvoerder in met de gegevens van mijnpensioenoverzicht.nl. Voeg bankafschriften per peildatum, het hypotheekoverzicht, een taxatierapport of de WOZ-beschikking en de pensioenoverzichten als bijlagen toe, want een gedocumenteerd convenant is veel lastiger aan te vechten. Ten slotte parafeert u beiden elke pagina en controleert uw advocaat of mediator het geheel voordat het met het verzoekschrift wordt ingediend.

De duurste fout zit bijna altijd in de hypotheek. De een neemt de woning met de lening over, maar de bank heeft het echtscheidingsconvenant niet getekend en blijft de vertrekkende partner als hoofdelijk schuldenaar aanspreken. Maak de toedeling van de woning daarom afhankelijk van het ontslag uit de hoofdelijke aansprakelijkheid, met een uiterste datum en een verkoopverplichting als de bank weigert. Een tweede klassieker is het pensioen dat in het convenant wel is geregeld, maar nooit is gemeld. Onder de Wet verevening pensioenrechten bij scheiding moet het mededelingsformulier binnen twee jaar na de scheiding bij elke pensioenuitvoerder binnen zijn; daarna voert het fonds de verdeling niet meer uit en moet u uw deel zelf bij de ex-partner innen.

Vage alimentatieclausules vormen het derde probleem. Zonder ingangsdatum, einddatum en indexeringskeuze ontstaat snel discussie, en een afspraak die met grove miskenning van de wettelijke maatstaven tot stand kwam, kan op grond van artikel 1:401 lid 5 BW alsnog worden gewijzigd. Kunt u de overbedelingsvergoeding niet in één keer betalen, leg het betalingsschema dan vast in een aparte geldleningsovereenkomst tussen particulieren in plaats van in een losse zin.

Is een echtscheidingsconvenant uit een model juridisch bindend?

Ja. Het convenant bindt beide partijen zodra zij hebben ondertekend, of de tekst nu uit een model komt of door een advocaat is geschreven. Wat telt, is dat de afspraken volledig en eenduidig zijn. Wordt het stuk op grond van artikel 819 Rv in de beschikking opgenomen, dan krijgen de afspraken de kracht van een rechterlijke uitspraak en kan de deurwaarder bij wanbetaling van alimentatie direct beslag leggen, zonder nieuwe procedure.

Heb ik een advocaat nodig bij een echtscheiding op gemeenschappelijk verzoek?

Ja, een advocaat moet het verzoekschrift indienen, maar bij een gemeenschappelijk verzoek volstaat één advocaat voor u beiden. Veel stellen werken eerst met een mediator aan het echtscheidingsconvenant en laten de advocaat het daarna toetsen en indienen; een mediator die geen advocaat is, kan het verzoekschrift niet zelf indienen. Een zitting is meestal niet nodig, omdat de rechter op de stukken beslist. Hoe vollediger de tekst, hoe kleiner de kans op vragen van de rechtbank.

Hoe lang duurt het voordat de echtscheiding definitief is?

Bij een gemeenschappelijk verzoek volgt de beschikking doorgaans binnen enkele weken. Daarna loopt een beroepstermijn van drie maanden, die u kunt overslaan door beiden een akte van berusting te tekenen. Vervolgens moet de beschikking binnen zes maanden worden ingeschreven in de registers van de burgerlijke stand (artikel 1:163 BW). Pas dan is de echtscheiding een feit en is de opschortende voorwaarde van het convenant vervuld. Bij een eenzijdig verzoek met zitting duurt het traject al snel enkele maanden.

Kunnen wij afspreken dat er geen partneralimentatie wordt betaald?

Ja. Met een nihilbeding spreekt u af dat geen van beiden alimentatie verschuldigd is, wat artikel 1:158 BW toestaat. Een schriftelijk niet-wijzigingsbeding (artikel 1:159 BW) voorkomt dat de rechter de afspraak later wijzigt, behalve bij een zo ingrijpende wijziging van omstandigheden dat handhaving naar redelijkheid en billijkheid niet meer kan worden gevergd. Leg daarom vast van welke inkomenssituatie u beiden bent uitgegaan, zodat later duidelijk is wat partijen voor ogen stond. Een nihilbeding laat de kinderalimentatie onverlet.

In welk formaat ontvang ik het echtscheidingsconvenant?

U ontvangt het document in Word en in PDF. In het Word-bestand past u bedragen, namen en clausules aan, bijvoorbeeld een afwijkende pensioenregeling of een bepaling over een tweede woning. De PDF-versie is bedoeld voor de definitieve tekst die u beiden ondertekent en die uw advocaat bij het verzoekschrift voegt. Vraagt de rechtbank om een aanvulling, dan past u de Word-versie aan en tekent u een nieuwe PDF. Verwante stukken vindt u bij alle Nederlandse modeldocumenten van Captain.Legal.

Welke documenten heb ik naast het echtscheidingsconvenant nodig?

Met minderjarige kinderen is het ouderschapsplan verplicht, en bij het verzoekschrift horen een afschrift van de huwelijksakte en een recent uittreksel uit de basisregistratie personen. Is het huwelijk in het buitenland gesloten, dan moet dat afschrift doorgaans gelegaliseerd of geapostilleerd zijn. Voor de praktische afwikkeling volgen vaak een volmacht wanneer een van beiden in het buitenland verblijft, of een verklaring van inwoning bij tijdelijk onderdak. U vindt ze bij de modellen voor particulieren onder Nederlands burgerlijk recht.