Overnameovereenkomst onderneming | art. 6:159 en 7:662 BW

Juridisch is de overnameovereenkomst een koopovereenkomst, met als object niet één zaak maar een onderneming als geheel. Op de inventaris en de voorraad is de koop van zaken van toepassing (artikel 7:1 BW); goodwill, vorderingen en contractposities zijn vermogensrechten, waarop de kooptitel via artikel 7:47 BW overeenkomstig van toepassing is. Omdat een eenmanszaak en een vof geen rechtspersoonlijkheid hebben, bestaan er geen aandelen die geleverd kunnen worden. De eigenaar of de vennoten verkopen dus de activa en, voor zover partijen dat afspreken, bepaalde passiva. De koper stelt zelf samen wat hij overneemt; wat niet in de overeenkomst staat, blijft bij de verkoper. Die selectievrijheid is het grote voordeel, de afzonderlijke levering van elk onderdeel het nadeel.

Verwar dit document niet met een aandelenkoopovereenkomst, die alleen past bij een BV of NV en waarbij de vennootschap met al haar rechten en verplichtingen ongewijzigd blijft bestaan. Wilt u uw eenmanszaak niet aan een derde verkopen maar onderbrengen in uw eigen BV, dan spreekt men van inbreng, fiscaal vaak geruisloos op grond van artikel 3.65 Wet IB 2001, en hoort de transactie aan te sluiten op de concept-statuten van de nieuw op te richten BV. Wie samen met een partner een bestaande zaak koopt om die als vof voort te zetten, legt de onderlinge verhoudingen bovendien vast in een vof-overeenkomst met inbreng, winstverdeling en tekenbevoegdheid. De overnameovereenkomst regelt immers alleen de relatie met de verkoper.

Het wettelijk kader is verspreid over meerdere boeken van het Burgerlijk Wetboek. De koop valt onder titel 7.1 BW, met de conformiteitseis van artikel 7:17 BW en de klachtplicht van artikel 7:23 BW: wie na de overdracht een gebrek in de voorraad of de administratie ontdekt, moet binnen bekwame tijd protesteren. Levering gebeurt per bestanddeel. Roerende zaken worden geleverd door bezitsverschaffing (artikel 3:90 BW). Vorderingen op debiteuren gaan over door cessie bij akte met mededeling aan de debiteur, of stil via een authentieke of geregistreerde onderhandse akte (artikel 3:94 BW). Schulden gaan alleen over met toestemming van de schuldeiser (artikel 6:155 BW). Lopende contracten vragen om contractsoverneming op grond van artikel 6:159 BW: een akte tussen verkoper en koper, plus medewerking van de wederpartij.

Het personeel volgt een eigen regime. Gaat een economische eenheid over die haar identiteit behoudt, dan gaan de rechten en verplichtingen uit de arbeidsovereenkomsten van rechtswege over op de koper (artikelen 7:662 tot en met 7:666 BW). De maatstaf komt uit het arrest Spijkers van het Hof van Justitie (1986), een zaak die de Hoge Raad zelf had voorgelegd. De verkoper blijft gedurende een jaar na de overgang hoofdelijk aansprakelijk voor verplichtingen uit de arbeidsovereenkomsten die vóór de overdracht zijn ontstaan (artikel 7:663 BW). Heeft de onderneming een ondernemingsraad, dan geldt het adviesrecht van artikel 25 WOR; ontbreekt die, dan informeert de werkgever de werknemers zelf tijdig (artikel 7:665a BW). De volledige tekst staat in de wettelijke regeling van overgang van onderneming in Boek 7 BW op wetten.overheid.nl.

Volgens artikel 2 Handelsnaamwet kan een handelsnaam alleen samen met de onderneming overgaan. Fiscaal is artikel 37d Wet op de omzetbelasting 1968 bepalend: gaat de onderneming over op een ondernemer die haar voortzet, dan is geen btw verschuldigd en treedt de koper in de plaats van de verkoper. Bij een vof blijven de vennoten op grond van artikel 18 WvK hoofdelijk aansprakelijk voor schulden van vóór de overname.

De klassieke situatie is de bedrijfsopvolging: een ondernemer die met pensioen gaat en zijn eenmanszaak verkoopt aan een medewerker, een concurrent of een familielid. Even vaak gaat het om groei door acquisitie, waarbij een koper een kleinere zaak in dezelfde regio overneemt vanwege de klantenkring en het ingewerkte personeel. Bij een vof speelt de overname wanneer alle vennoten stoppen. Vertrekt slechts één vennoot, dan is dit document niet het juiste instrument en geldt het voortzettingsbeding uit de vof-overeenkomst.

Ook een gedeeltelijke overname valt eronder, bijvoorbeeld van één vestiging of één bedrijfsonderdeel. Kopers onderschatten dan vaak dat een losse vestiging een economische eenheid kan zijn, zodat het personeel daarvan van rechtswege meegaat. Daarnaast gebruikt u het model bij de overstap naar een rechtspersoon, wanneer de eigenaar zijn eenmanszaak tegen uitgifte van aandelen of tegen schuldigerkenning aan een nieuwe BV overdraagt.

Twee randgevallen verdienen aandacht. Bij overname uit faillissement geldt de automatische overgang van personeel in beginsel niet (artikel 7:666 BW). Na de arresten Smallsteps (2017) en Heiploeg (2022) van het Hof van Justitie hangt het bij een voorbereide doorstart (pre-pack) wel af van de manier waarop het faillissement is begeleid, en de curator verkoopt vrijwel altijd zonder garanties. En bij een zorgpraktijk of advieskantoor waarvan de waarde grotendeels in dossiers zit, bepalen het beroepsgeheim en de AVG mee wat u mag overdragen. Een klantenbestand is geen voorraad die u zonder meer kunt verkopen.

• De omschrijving van het verkochte splitst de onderneming uit in inventaris, voorraad, goodwill, handelsnaam, domeinnamen, intellectuele eigendom en debiteuren. Een bijlage met inventarislijst voorkomt de discussie achteraf of de bestelbus of de koelcel wel in de koop begrepen was.
• De koopprijs en de verdeling ervan over de afzonderlijke activa bepalen de afschrijvingsbasis van de koper en de stakingswinst van de verkoper. Stem die verdeling daarom vooraf met beide accountants af.
• De betalingsregeling kan een deel van de prijs laten voldoen via een lening van de verkoper aan de koper, de zogenoemde vendor loan. Leg die vast in een afzonderlijke geldleningsovereenkomst met rente en aflossingsschema, zodat de rangorde ten opzichte van de bank duidelijk is.
• De contractsoverneming somt alle overeenkomsten op die de koper overneemt, met per contract de stand van de toestemming van de wederpartij. Contracten waarvoor die toestemming nog ontbreekt, voert de verkoper tot dat moment uit voor rekening en risico van de koper.
• De overgang van personeel bevat een personeelslijst met dienstjaren, salaris, vakantiesaldo en individuele afspraken. Heeft een werknemer een concurrentie- en relatiebeding in zijn arbeidsovereenkomst, dan gaat dat beding mee, maar de koper moet nagaan of het na de overgang nog redelijk is.
• De garanties en vrijwaringen van de verkoper zien op eigendom van de activa, afwezigheid van beslagen en pandrechten, juistheid van de jaarcijfers en het ontbreken van lopende geschillen. Een plafond en een vervaltermijn begrenzen het risico voor de verkoper.
• Het concurrentie- en wervingsbeding van de verkoper voorkomt dat de verkoper de verkochte goodwill de volgende dag terugwint. Ons model beperkt duur en gebied tot wat als nevenrestrictie bij een overname aanvaardbaar is.

Horeca. Bij overname van een café, restaurant of hotel gaat de alcoholvergunning van artikel 3 Alcoholwet (vroeger drank- en horecavergunning) niet mee: de koper moet als nieuwe exploitant zelf een vergunning aanvragen. Alleen een wisseling van leidinggevenden kan zonder nieuwe vergunning, via een melding op grond van artikel 30a Alcoholwet. De gemeente toetst bij de aanvraag vaak op grond van de Wet Bibob de herkomst van het geld, en in steden als Amsterdam, Rotterdam en Utrecht komt daar een exploitatievergunning op grond van de plaatselijke APV bij. Laat een horecaovername altijd opschortend afhangen van verlening van de vergunningen op naam van de koper, anders koopt u een zaak die u niet mag openen.

Detailhandel en winkelpanden. De waarde van een winkel zit vaak in de locatie. Huurt de verkoper middenstandsbedrijfsruimte in de zin van artikel 7:290 BW, dan kan hij bij overdracht van zijn bedrijf de kantonrechter vragen de koper als huurder in zijn plaats te stellen (artikel 7:307 BW), ook als de verhuurder weigert. Daarvoor moet de verkoper een zwaarwichtig belang hebben bij de overdracht, zoals bedrijfsbeëindiging, en moet de koper voldoende waarborgen bieden voor nakoming en een behoorlijke bedrijfsvoering. Controleer vooraf het lopende huurcontract voor winkel- of horecaruimte op bepalingen over indeplaatsstelling en bestemming, en stem de overdrachtsdatum af op de procedure.

Transport en logistiek. Een vergunning voor beroepsgoederenvervoer over de weg, afgegeven door de NIWO op grond van de Wet wegvervoer goederen, gaat niet mee met de onderneming. De koper moet zelf voldoen aan de eisen van vakbekwaamheid, kredietwaardigheid en betrouwbaarheid, en die aanvraag kost tijd. Vrachtwagens staan bovendien vaak in lease, zodat de leasemaatschappij aan de contractsoverneming moet meewerken.

Zorg en vrije beroepen. Bij een praktijkovername van een fysiotherapeut, tandarts of huisarts zijn contracten met zorgverzekeraars doorgaans persoonsgebonden en moeten zij opnieuw worden afgesloten. Patiëntendossiers vallen onder het medisch beroepsgeheim van artikel 7:457 BW, de bewaarplicht van artikel 7:454 BW en de bijzondere categorieën persoonsgegevens van de AVG. Overdracht vraagt een zorgvuldige regeling, waarbij patiënten vooraf worden geïnformeerd en bezwaar kunnen maken.

U begint met de rechtsvorm van de verkoper: eenmanszaak of vof. Bij een vof vraagt het formulier naar alle vennoten, omdat ieder van hen moet tekenen. Vervolgens geeft u de kerngegevens van de onderneming op, zoals het KVK-nummer, de handelsnaam en het vestigingsadres. Daarna bepaalt u per categorie wat meegaat: inventaris, voorraad, goodwill, debiteuren en de lopende contracten. Bij elk contract geeft u aan of de wederpartij al toestemming heeft gegeven, zodat de regeling voor de tussenliggende periode klopt.

Het tweede deel gaat over geld en personeel. U vult de koopprijs in, de verdeling over de bestanddelen en de betalingswijze, met de optie van een uitgestelde betaling of een earn-out. Voor het personeel voegt u een lijst met dienstverbanden toe, waarna het model de wettelijke informatieplicht en de hoofdelijke aansprakelijkheid van de verkoper opneemt. Tot slot kiest u de opschortende voorwaarden, zoals financiering, vergunningen en huur, de duur van het concurrentiebeding en de overdrachtsdatum. Het document staat direct klaar in Word en PDF, zodat u het met uw accountant kunt doornemen voordat u tekent.

De fout die in de praktijk het vaakst voorkomt, is de aanname dat schulden automatisch meegaan. Dat is niet zo: zonder toestemming van iedere schuldeiser blijft de verkoper debiteur, en een koper die toch betaalt, heeft hooguit een regresvordering. De tweede fout ligt aan de andere kant van de balans. Banken hebben vrijwel altijd een stil pandrecht op inventaris en voorraad (artikel 3:237 BW), en leveranciers leveren onder eigendomsvoorbehoud. Vraag vóór ondertekening een schriftelijke vrijgave van de bank, anders koopt u goederen die nog verpand zijn.

Een derde fout betreft het personeel. Verkopers spreken soms af dat de koper alleen de beste medewerkers overneemt. Zo'n afspraak heeft geen werking: wie in de overgaande eenheid werkt, gaat van rechtswege mee, en opzegging wegens de overgang is verboden (artikel 7:670 lid 8 BW). Ten vierde noemen partijen de koopprijs vaak als één bedrag, zonder verdeling over goodwill en inventaris, waarna de Belastingdienst die verdeling achteraf zelf maakt. Tot slot is het concurrentiebeding van de verkoper regelmatig te ruim. Vijf jaar voor heel Nederland bij een lokale bakkerij gaat verder dan nodig is om de goodwill te beschermen, en zo'n beding loopt het risico te worden vernietigd of gematigd.

Is een overnameovereenkomst voor een eenmanszaak geldig zonder notaris?

Ja. De koop van een eenmanszaak of vof is vormvrij en komt tot stand zodra partijen het eens zijn over het verkochte en de prijs. Voor cessie en contractsoverneming eist de wet wel een akte, die u ook elektronisch kunt ondertekenen (artikel 3:15a BW). De notaris is alleen nodig als er onroerend goed in de koop zit, zoals een bedrijfspand: de levering daarvan vereist een notariële akte en inschrijving in de openbare registers (artikel 3:89 BW). Over het pand is dan ook overdrachtsbelasting verschuldigd.

Gaat het personeel automatisch mee bij de overname?

Ja, als de overname kwalificeert als overgang van onderneming in de zin van artikel 7:662 BW. Bij de overname van een volledige eenmanszaak met klanten, inventaris en activiteiten is dat vrijwel steeds zo. De werknemers behouden hun salaris, dienstjaren en arbeidsvoorwaarden. Voor pensioen geldt een uitzondering: biedt de koper zijn werknemers een eigen pensioenregeling aan, dan kan die onder voorwaarden de oude regeling vervangen (artikel 7:664 BW).

Moet ik btw berekenen over de koopprijs?

In de meeste gevallen niet. Wanneer een onderneming als geheel of een zelfstandig onderdeel daarvan overgaat naar een ondernemer die de activiteiten voortzet, is sprake van overdracht van een algemeenheid van goederen in de zin van artikel 37d Wet OB 1968. Die regeling geldt van rechtswege; partijen kunnen er niet voor kiezen of van afzien. Verkoopt u alleen losse inventaris, dan is gewoon btw verschuldigd. Leg in de overeenkomst vast dat beide partijen van artikel 37d uitgaan, met een regeling voor het geval de Belastingdienst anders oordeelt.

In welk formaat ontvang ik het model?

U ontvangt de overnameovereenkomst als bewerkbaar Word-bestand en als PDF. Het Word-bestand gebruikt u tijdens de onderhandelingen, bijvoorbeeld om de inventarislijst aan te vullen of opmerkingen van uw accountant te verwerken. De PDF dient voor de definitieve, ondertekende versie. Hoort bij de overname ook een huurovereenkomst, een geldlening of een samenwerkingsafspraak, dan vindt u die in het volledige overzicht van juridische modellen.

Binnen welke termijn moet ik de overname melden bij de KVK?

De koper laat de overgenomen onderneming inschrijven in het Handelsregister, ten vroegste een week vóór en uiterlijk een week na de overnamedatum. De verkoper meldt tegelijk de overdracht van zijn eenmanszaak. Zolang de oude inschrijving niet is aangepast, kunnen derden op grond van artikel 25 Handelsregisterwet 2007 erop vertrouwen dat de verkoper de onderneming nog drijft. Voor het personeel geldt een eigen termijn: werknemers en een eventuele ondernemingsraad moeten tijdig vóór de overgang worden geïnformeerd over de datum, de reden en de gevolgen.

Hoe lang mag het concurrentiebeding van de verkoper duren?

Het BW kent geen vast maximum. Het beding moet nodig zijn om de overgedragen goodwill te beschermen. Als uitgangspunt geldt de mededeling van de Europese Commissie over nevenrestricties: maximaal drie jaar wanneer zowel goodwill als knowhow overgaat, en twee jaar wanneer alleen goodwill meegaat, voor het gebied waar de verkoper actief was. Een ruimer beding kan nietig zijn op grond van artikel 6 Mededingingswet, of door de rechter worden beperkt via de redelijkheid en billijkheid (artikel 6:248 lid 2 BW).