Ouderschapsplan | Verplicht bij scheiding, art. 815 Rv

Een ouderschapsplan is een schriftelijke overeenkomst tussen twee ouders over de invulling van hun ouderschap na het einde van de relatie. Het stuk heeft een dubbel karakter. Civielrechtelijk is het een overeenkomst die de ouders bindt; procesrechtelijk is het een verplichte bijlage bij het verzoekschrift tot echtscheiding, tot scheiding van tafel en bed of tot ontbinding van het geregistreerd partnerschap. Die tweede functie verklaart waarom rechtbanken kritisch naar de inhoud kijken: het plan wordt beoordeeld, niet alleen geregistreerd.

Verwar het ouderschapsplan niet met het echtscheidingsconvenant, dat de zaken tussen de partners regelt: de verdeling van de gemeenschap, de partneralimentatie, de pensioenverevening en de woning. Het ouderschapsplan gaat uitsluitend over de kinderen. Beide stukken worden vaak samen ingediend, en het plan mag als hoofdstuk in het convenant staan, maar ondertekening door beide ouders blijft een zelfstandige eis. Evenmin is het plan hetzelfde als een omgangsregeling. Die regelt alleen het contact met de ouder zonder gezag of zonder hoofdverblijf, terwijl een ouderschapsplan ook de kosten en de onderlinge communicatie bestrijkt. Een plan dat alleen een weekendregeling bevat, voldoet niet aan de wettelijke minimuminhoud en levert bij de rechtbank vrijwel altijd een aanvullingsverzoek op. Bij onze juridische modellen voor particulieren in Nederland vindt u de stukken die bij een scheiding vaak tegelijk nodig zijn.

De verplichting vloeit voort uit de Wet bevordering voortgezet ouderschap en zorgvuldige scheiding (Stb. 2008, 500), in werking getreden op 1 maart 2009. De kern staat in artikel 815 lid 2 Rv: het verzoekschrift bevat een door beide echtgenoten ondertekend ouderschapsplan voor hun gezamenlijke minderjarige kinderen. Via artikel 828 Rv geldt dezelfde eis bij ontbinding van een geregistreerd partnerschap. Artikel 1:247a BW trekt de lijn door naar samenwonende ouders: staat er een aantekening van gezamenlijk gezag in het gezagsregister (artikel 1:252 BW), dan moeten ook zij bij het beëindigen van de samenleving een plan opstellen. Sinds erkenning van rechtswege gezamenlijk gezag oplevert (artikel 1:251b BW), is die groep flink groter geworden.

Artikel 815 lid 3 Rv noemt de drie onderwerpen die in ieder geval geregeld moeten zijn: de verdeling van de zorg- en opvoedingstaken bedoeld in artikel 1:247 BW of de vormgeving van de omgang bedoeld in artikel 1:377a lid 1 BW, de wijze waarop de ouders elkaar informeren en raadplegen over gewichtige aangelegenheden, en de kosten van verzorging en opvoeding. Het verzoekschrift vermeldt daarnaast waarover overeenstemming bestaat, waarover niet en waarom, en op welke wijze de kinderen zijn betrokken. Achterliggend beginsel is artikel 1:247 lid 3 en 4 BW: het kind behoudt recht op een gelijkwaardige verzorging en opvoeding door beide ouders.

Lukt een gezamenlijk plan niet, dan biedt artikel 815 lid 6 Rv een uitweg: is voldoende aannemelijk dat het plan redelijkerwijs niet kan worden overgelegd, dan volstaan andere stukken, ter beoordeling van de rechter. Zonder deugdelijke motivering van die onmogelijkheid loopt u een reëel risico op niet-ontvankelijkverklaring van het echtscheidingsverzoek. Voor de financiële afspraken gelden artikel 1:404 BW (bijdrage naar draagkracht), artikel 1:395a BW (onderhoudsplicht tot eenentwintig jaar) en artikel 1:402a BW (indexering per 1 januari). Bij blijvende onenigheid biedt artikel 1:253a BW de geschillenregeling bij gezamenlijk gezag. De Rijksoverheid publiceert een overzicht van de wettelijke eisen aan het ouderschapsplan bij scheiding dat de kring van verplichte gevallen bevestigt.

Het klassieke geval is de echtscheiding met minderjarige kinderen, waarbij de advocaat het plan meestuurt met het verzoekschrift. Dezelfde plicht geldt bij scheiding van tafel en bed en bij ontbinding van het geregistreerd partnerschap. Samenwonende ouders met een gezagsaantekening moeten het plan wel opstellen, maar dienen het nergens in; zij bewaren het zelf, wat correcte ondertekening en datering des te belangrijker maakt. Een vierde situatie is de wijziging van een bestaande regeling: verhuist een ouder of komt een kind in een andere schoolfase, dan legt een nieuwe versie de verdeling vast zonder procedure.

Twee randgevallen verdienen aandacht. Het eerste is de ouder die met een niet-ouder samenwoonde en gezamenlijk gezag uitoefende op grond van artikel 1:253sa of 1:253t BW. Bij een formele scheiding valt dat onder artikel 815 lid 2 Rv; bij feitelijk uiteengaan van ongehuwde partners ontbreekt een expliciete plicht en passen rechters de norm vaak analoog toe. Het tweede is de scheiding met een internationaal element. Een voorgenomen verhuizing van het kind naar het buitenland vereist toestemming van de andere gezaghebbende ouder of vervangende toestemming van de rechter, ongeacht wat het ouderschapsplan verder bepaalt. Wie dat vooraf in een verhuisclausule regelt, voorkomt de kostbaarste procedure uit het familierecht. Ouders die de zorgverdeling met verlof op het werk combineren, vinden bij de aanvraag ouderschapsverlof volgens de Wet arbeid en zorg het bijbehorende werkgeversdocument.

• De verdeling van de zorg- en opvoedingstaken staat als concreet schema in het model, niet als intentie. Voorzien is in een reguliere week- of weekendregeling, een vakantie- en feestdagenregeling en een haal- en brengregeling met plaats en tijdstip. Die precisie maakt het verschil zodra een ouder zich niet aan de afspraak houdt.
• De hoofdverblijfplaats van elk kind wordt afzonderlijk benoemd, met het adres van inschrijving in de basisregistratie personen. Die keuze bepaalt mede de toeslagen en de gemeentelijke administratie, en is bij co-ouderschap een bewuste beslissing.
• De kinderalimentatie wordt vastgelegd met bedrag, betaaldatum, rekeningnummer en de vermelding of de wettelijke indexering van artikel 1:402a BW doorloopt of wordt uitgesloten. Ook de verdeling van bijzondere kosten zoals orthodontie, sport en schoolreizen komt aan bod.
• De informatie- en consultatieplicht volgt artikel 1:377b BW. Vastgelegd wordt welke onderwerpen als gewichtige aangelegenheid gelden, binnen welke termijn de ene ouder de andere informeert en hoe schoolrapporten en medische gegevens worden gedeeld.
• De overlegregeling beschrijft de frequentie van het oudergesprek en de route bij onenigheid: eerst mediation, daarna pas de rechter op grond van artikel 1:253a BW. Een uitgeschreven escalatieladder houdt irritaties uit de rechtszaal.
• De wijzigings- en evaluatieclausule bepaalt dat het plan periodiek wordt geëvalueerd en dat gewijzigde omstandigheden tot herziening leiden, aansluitend bij artikel 1:401 BW.

Gehuwde ouders en geregistreerd partners doorlopen de zwaarste route. Een advocaat dient het verzoekschrift in en de rechtbank toetst of de drie onderwerpen van artikel 815 lid 3 Rv daadwerkelijk zijn uitgewerkt. Een plan dat over de kosten niet meer zegt dan dat de ouders in overleg treden, wordt regelmatig teruggestuurd.

Samenwonende ouders met een gezagsaantekening kennen geen rechterlijke toets, en juist daar zit het risico. Niemand controleert hun plan, terwijl het wel de basis vormt zodra er een geschil ontstaat over hoofdverblijf of alimentatie. Een ondertekend en gedateerd exemplaar per ouder is het minimum.

Ouders met kinderen vanaf twaalf jaar krijgen te maken met het hoorrecht van artikel 809 Rv. De rechtbank nodigt het kind uit voor een kindgesprek en toetst of de afspraken sporen met wat het kind vertelt. De praktijk verschilt per arrondissement: sommige rechtbanken nodigen in zaken over zorgverdeling al vanaf ongeveer acht jaar uit. Beschrijf daarom nauwkeurig hoe de kinderen zijn betrokken, want die passage wordt gelezen.

Ouders met een internationaal element krijgen te maken met de Verordening (EU) 2019/1111 en het Haags Kinderbeschermingsverdrag 1996. Verhuist een kind naar het buitenland, dan verschuift de gewone verblijfplaats en daarmee op termijn de bevoegde rechter. Voor de huisvesting na het uiteengaan is de huurovereenkomst voor zelfstandige woonruimte naar Boek 7 BW vaak het volgende document op de stapel.

U begint met de gegevens van beide ouders, de kinderen en de juridische grondslag: huwelijk, geregistreerd partnerschap of samenwoning met gezagsaantekening. Het model past daarop zijn verwijzingen aan, zodat een samenwonende ouder niet onnodig naar artikel 815 Rv verwijst en een gehuwde ouder die bepaling juist wel aanhaalt. Vervolgens werkt u de zorgverdeling uit in een weekschema en een vakantieschema, met de mogelijkheid per kind af te wijken wanneer leeftijd of schoolgang daarom vraagt. Daarna komen de financiën: het bedrag van de kinderalimentatie, de bijzondere kosten en de indexering. In het laatste blok legt u de communicatie vast, van het oudergesprek tot de termijn waarbinnen u elkaar informeert over een medische ingreep. U ondertekent beiden en dateert het stuk. Het document is beschikbaar in Word en in PDF, en de algemene volmacht conform Boek 3 BW sluit erop aan wanneer één ouder tijdelijk namens de ander moet handelen.

De meest voorkomende fout is het vage plan. Formuleringen als "de ouders treden in onderling overleg" of "de kosten worden naar redelijkheid gedeeld" lezen prettig tijdens de scheiding en zijn onbruikbaar zodra de verhouding verslechtert. Een tweede klassieker is het ontbreken van een bedrag voor de kinderalimentatie, terwijl de kosten van verzorging en opvoeding tot de wettelijke minimuminhoud behoren. Een derde fout is de indexering vergeten: de verhoging per 1 januari werkt van rechtswege door tenzij u haar uitsluit, en ouders die daar niet op letten bouwen ongemerkt een achterstand op.

Even hardnekkig is de aanname dat een ouderschapsplan voor altijd geldt. Kinderen groeien, banen veranderen, nieuwe partners doen hun intrede. Een plan zonder evaluatiemoment veroudert binnen twee tot drie jaar en dwingt ouders tot een procedure die met een herzieningsclausule te vermijden was. Ten slotte zien wij plannen waarin zorgverdeling en alimentatie tegen elkaar worden uitgespeeld. Dat is onhoudbaar: de onderhoudsplicht van artikel 1:404 BW staat los van de vraag of de omgang naar wens verloopt. Blijft betaling uit, dan is een ingebrekestelling wegens wanprestatie naar artikel 6:82 BW het schriftelijke startpunt; de inning van kinderalimentatie loopt doorgaans via het Landelijk Bureau Inning Onderhoudsbijdragen.

Is een ouderschapsplan uit een model juridisch bindend?

Ja. Een ouderschapsplan is een overeenkomst en bindt beide ouders zodra zij hebben ondertekend. Wordt het opgenomen in de echtscheidingsbeschikking, dan krijgt het bovendien de kracht van een rechterlijke uitspraak en is het rechtstreeks executabel. De juridische waarde hangt niet af van de vraag of u het stuk zelf hebt opgesteld of door een advocaat hebt laten schrijven, maar van de duidelijkheid van de afspraken en van twee handtekeningen onder een gedateerd exemplaar.

Wat gebeurt er als wij het ouderschapsplan niet samen rond krijgen?

Artikel 815 lid 6 Rv voorziet daarin. Kunt u aannemelijk maken dat een gezamenlijk plan redelijkerwijs niet tot stand komt, door aanhoudend conflict of onbereikbaarheid van de andere ouder, dan mag u volstaan met andere stukken. In het verzoekschrift onderbouwt u welke pogingen u hebt ondernomen. De rechter kan de behandeling aanhouden om u alsnog naar mediation te sturen. Zonder motivering dreigt niet-ontvankelijkheid.

Moet ik dit opstellen als wij nooit getrouwd zijn geweest?

Dat hangt af van het gezag. Oefent u samen het ouderlijk gezag uit door een aantekening in het gezagsregister of van rechtswege na erkenning, dan verplicht artikel 1:247a BW u tot een ouderschapsplan bij het beëindigen van de samenleving. Zonder gezamenlijk gezag geldt die plicht niet, al blijft een schriftelijke afspraak sterk aan te raden. Controleer uw gezagssituatie bij het gezagsregister van de rechtbank voordat u aanneemt dat u vrijgesteld bent.

Binnen welke termijn beoordeelt de rechtbank het plan?

Bij een gemeenschappelijk verzoek zonder geschilpunten volgt de beschikking doorgaans binnen vier tot acht weken, waarna inschrijving in de registers van de burgerlijke stand binnen zes maanden moet plaatsvinden. Bij een eenzijdig verzoek of bij onenigheid over de zorgverdeling loopt dat op tot enkele maanden, zeker als er een kindgesprek of een onderzoek door de Raad voor de Kinderbescherming volgt. De doorlooptijden verschillen per arrondissement.

In welk formaat kan ik het ouderschapsplan downloaden?

U ontvangt het document zowel in Word als in PDF. Het Word-bestand gebruikt u om namen, schema's en bedragen aan te passen of om een clausule toe te voegen, bijvoorbeeld over een voorgenomen verhuizing. Het PDF-bestand is bedoeld voor de definitieve versie die u beiden ondertekent en die uw advocaat bij het verzoekschrift voegt. Beide bestanden blijven in uw account beschikbaar.

Vanaf welke leeftijd moet ik mijn kind betrekken?

De wet noemt geen leeftijdsgrens, maar verlangt wel dat het verzoekschrift vermeldt op welke wijze de kinderen zijn betrokken. Voor het hoorrecht geldt artikel 809 Rv: vanaf twaalf jaar nodigt de rechtbank het kind uit voor een gesprek. In de praktijk voeren ouders vanaf een jaar of acht een leeftijdsgepast gesprek over de schoolweek en de logeerdagen. Leg kort vast wat het kind daarop heeft aangegeven.

Kunnen wij de afspraken later wijzigen?

Ja, en dat is ook de bedoeling. Ouders kunnen samen een nieuwe versie ondertekenen zodra de omstandigheden dat vragen. Voor de onderhoudsbijdrage biedt artikel 1:401 BW een zelfstandige wijzigingsgrond bij gewijzigde omstandigheden of bij een regeling die van meet af aan niet aan de wettelijke maatstaven voldeed. Lukt dat niet, dan beslist de rechter op grond van artikel 1:253a BW. Bij alle Nederlandse modeldocumenten vindt u de stukken die bij zo'n herziening van pas komen.