Zgoda na wyjazd dziecka za granicę wg art. 97 § 2 KRO

To jednostronne oświadczenie woli i wiedzy rodzica, złożone w wykonaniu obowiązku współdziałania z art. 97 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie tworzy nowego prawa po stronie rodzica podróżującego, tylko dokumentuje, że decyzja o wyjeździe została podjęta wspólnie. Znaczenie ma więc dowodowe: przewoźnik, funkcjonariusz Straży Granicznej albo służby państwa docelowego dostają na piśmie potwierdzenie, którego inaczej musieliby szukać telefonicznie u rodzica pozostającego w kraju.

Trzy dokumenty bywają ze sobą mylone i warto je rozdzielić na starcie. Zgoda na wydanie paszportu dotyczy postępowania przed wojewodą lub konsulem i opiera się na art. 43 ustawy z 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych. Zezwolenie sądu opiekuńczego zastępuje brakującą zgodę rodzica i zapada w postępowaniu nieprocesowym. Zgoda na wyjazd jest natomiast dokumentem prywatnym, wystawianym dobrowolnie i okazywanym w podróży. Posiadanie ważnego paszportu dziecka nie zwalnia z obowiązku uzgodnienia samego wyjazdu, bo zgoda paszportowa wyczerpuje się z chwilą wydania dokumentu i nie obejmuje żadnej konkretnej podróży. Dwujęzyczna redakcja rozwiązuje przy tym problem czysto praktyczny: dokument sporządzony wyłącznie po polsku bywa bezużyteczny na odprawie poza Unią.

Punktem wyjścia jest art. 93 § 1 KRO, zgodnie z którym władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, oraz art. 95 § 3 KRO, nakazujący wykonywać ją tak, jak wymaga tego dobro dziecka. Kluczowy jest jednak art. 97 § 2 KRO: o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy. Orzecznictwo zalicza wyjazd małoletniego za granicę do spraw istotnych, i to nie tylko przy przeprowadzce. W postanowieniu z 6 marca 1985 r., III CRN 19/85, Sąd Najwyższy uznał za istotną sprawę dziecka także wyjazd wakacyjny, wymagający zgody obojga rodziców wykonujących władzę rodzicielską. Powierzenie wykonywania władzy jednemu rodzicowi w wyroku rozwodowym niczego tu nie zmienia, dopóki drugi rodzic zachował prawo współdecydowania.

Gdy porozumienia nie ma, drogą jest wniosek do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego według miejsca zamieszkania dziecka (art. 569 § 1 KPC). Sąd rozstrzyga po umożliwieniu rodzicom złożenia oświadczeń, co wynika wprost z art. 582 KPC. Warstwę graniczną dokłada rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/399, czyli kodeks graniczny Schengen, którego załącznik VII nakazuje funkcjonariuszom szczególną uwagę wobec małoletnich i sprawdzenie, czy osoba towarzysząca dziecku ma do tego umocowanie. Praktyczne wymagania po polskiej stronie opisuje poradnik Straży Granicznej dotyczący dokumentów dziecka w podróży zagranicznej.

Stawka bywa wysoka. Wywiezienie lub zatrzymanie dziecka wbrew woli drugiego rodzica może zostać zakwalifikowane jako bezprawne w rozumieniu art. 3 Konwencji haskiej z 25 października 1980 r. o cywilnych aspektach uprowadzenia dziecka za granicę (Dz.U. z 1995 r. Nr 108, poz. 528), a w relacjach wewnątrzunijnych stosuje się rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111. Wniosek o powrót dziecka złożony przed upływem roku od uprowadzenia prowadzi co do zasady do nakazu niezwłocznego wydania małoletniego. Jeżeli rodzice porządkują sytuację po rozstaniu, sam dokument podróżny warto uzgodnić razem z wzorem porozumienia rodzicielskiego z art. 58 § 1 KRO, który przesądza zakres współdecydowania o wyjazdach.

Najczęstszy scenariusz to wakacje z jednym rodzicem po rozwodzie lub rozstaniu, gdy dziecko na co dzień mieszka z matką albo z ojcem, a drugie z rodziców zachowało pełnię władzy rodzicielskiej. Drugi typowy przypadek dotyczy rodzin, w których jedno z rodziców pracuje za granicą: dziecko leci do niego z drugim rodzicem lub z dziadkami, a odprawa w Modlinie czy w Balicach potrafi zająć znacznie więcej czasu bez dokumentu na papierze. Trzecia sytuacja to wyjazd zorganizowany, kolonia, obóz językowy albo wycieczka szkolna, gdzie organizator wymaga oświadczenia obojga rodziców już na etapie zapisów. Czwarta obejmuje leczenie poza Polską, gdzie opiekun musi wykazać umocowanie do wyrażania zgody na świadczenia zdrowotne.

Dwa przypadki brzegowe warto znać, zanim kupi się bilety. Pierwszy: dziecko nosi inne nazwisko niż rodzic towarzyszący, co przy kontroli poza strefą Schengen niemal zawsze wywołuje dodatkowe pytania i uzasadnia dołączenie odpisu aktu urodzenia obok samej zgody. Drugi: jedno z rodziców jest cudzoziemcem i podróżuje z dzieckiem do państwa swojego pochodzenia. Zgoda ograniczona wyłącznie do konkretnych dat i konkretnego państwa jest wtedy jedynym sensownym rozwiązaniem, bo oświadczenie bezterminowe bywa później wykorzystywane jako dowód akceptacji stałego pobytu dziecka za granicą. Rodzice, którzy dopiero rozpoczynają sprawę sądową, sięgają zwykle w tym samym czasie po pozew o rozwód z wnioskami o władzę rodzicielską i kontakty.

• Pełne oznaczenie rodzica wyrażającego zgodę oraz dziecka obejmuje imiona, nazwiska, numery PESEL, adresy i serie dokumentów tożsamości. Numer paszportu lub dowodu osobistego małoletniego jest obowiązkowy, bo służby graniczne dopasowują treść zgody do dokumentu okazanego przy odprawie. Sam PESEL nie wystarcza do identyfikacji dziecka za granicą.
• Zakres przedmiotowy zgody wskazuje państwo lub państwa docelowe, przewidziany okres pobytu i cel wyjazdu. Redakcja unika sformułowań otwartych w rodzaju "wszystkie kraje Unii Europejskiej", które osłabiają wartość dowodową dokumentu i mogą zostać odczytane jako akceptacja zmiany miejsca pobytu dziecka.
• Wskazanie osoby sprawującej opiekę pozwala użyć tego samego wzoru przy podróży z drugim rodzicem, z babcią czy z opiekunem grupy. W tym drugim wariancie oświadczenie składają oboje rodzice, a klauzula przybiera postać upoważnienia do sprawowania pieczy na czas wyjazdu.
• Upoważnienie do czynności bieżących obejmuje zgodę na udzielenie dziecku pomocy medycznej, w tym zabiegów wymagających zgody przedstawiciela ustawowego na podstawie art. 32 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, oraz na zakwaterowanie i przekraczanie granic w ramach wskazanej trasy.
• Oświadczenie o przysługującej władzy rodzicielskiej potwierdza, że składający zgodę nie został jej pozbawiony ani ograniczony w zakresie decydowania o wyjazdach. To zdanie odpowiada na pierwsze pytanie funkcjonariusza weryfikującego dokument.
• Klauzula językowa i miejsce na poświadczenie podpisu zamykają dokument. Tekst polski i angielski biegną równolegle, z zastrzeżeniem pierwszeństwa wersji polskiej, a stopka przewiduje pole na poświadczenie własnoręczności podpisu przez notariusza w trybie art. 96 pkt 1 Prawa o notariacie.

Strefa Schengen to wariant najłagodniejszy, bo na granicach wewnętrznych systematycznej kontroli się nie prowadzi. Dokument tożsamości dziecka pozostaje obowiązkowy, a przewoźnicy lotniczy i promowi stosują własne regulaminy, często surowsze niż przepisy publiczne. Linie czarterowe obsługujące ruch wakacyjny z Katowic, Poznania czy Gdańska potrafią zażądać zgody drugiego rodzica przy odprawie biletowej.

Granica zewnętrzna Unii przebiega przez Polskę na odcinkach z Ukrainą, Białorusią i obwodem kaliningradzkim, a przejścia w Medyce, Korczowej, Terespolu i Kuźnicy obsługują ruch rodzinny o dużym natężeniu. Tu kodeks graniczny Schengen działa w pełni i weryfikacja umocowania osoby towarzyszącej małoletniemu jest standardem, nie wyjątkiem. Na tych przejściach zgoda bez tłumaczenia i bez poświadczonego podpisu bywa kwestionowana, a odprawa kończy się skierowaniem do kontroli szczegółowej.

Kierunki pozaeuropejskie rządzą się prawem państwa docelowego. Turcja, Egipt, Zjednoczone Emiraty Arabskie i Republika Południowej Afryki należą do kierunków, na których służby imigracyjne pytają o pisemną zgodę nieobecnego rodzica najczęściej, a część placówek oczekuje poświadczenia podpisu i klauzuli apostille wydawanej w Polsce przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych na podstawie Konwencji haskiej z 5 października 1961 r. znoszącej wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych. Apostille dotyczy poświadczenia notarialnego, nie samej treści oświadczenia.

Sprawy o powrót dziecka prowadzone na podstawie konwencji z 1980 r. rozpoznaje w Polsce jedenaście sądów okręgowych z siedzibą w miastach będących siedzibami sądów apelacyjnych, zgodnie z art. 569¹ KPC. Spór dotyczący dziecka mieszkającego w Olsztynie trafia więc do Białegostoku, a nie do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania. Ta koncentracja skraca postępowanie, ale sprawia też, że jakość dokumentacji złożonej na starcie waży więcej niż w zwykłej sprawie opiekuńczej. Pełny zestaw pism rodzinnych zebraliśmy w kategorii dokumenty rodzinne i rozwodowe zgodne z polskim prawem.

Zaczynasz od wskazania, kto składa oświadczenie i kto towarzyszy dziecku w podróży, bo od tego zależy dalszy układ klauzul: przy wyjeździe z drugim rodzicem generator przygotowuje wariant jednostronny, przy opiekunie spoza rodziny dokument podpisują oboje rodzice. Następnie wpisujesz dane małoletniego wraz z numerem dokumentu podróży, którym dziecko faktycznie przekroczy granicę. Kolejny krok to zakres zgody: państwo docelowe, daty wyjazdu i powrotu oraz cel podróży, wraz z podpowiedzią, jak opisać trasę z przesiadką poza strefą Schengen. Dalej decydujesz o zakresie upoważnienia opiekuna, w szczególności o zgodzie na świadczenia medyczne i o danych kontaktowych rodzica pozostającego w Polsce. Na końcu wybierasz, czy dokument ma zawierać pole na poświadczenie notarialne, i pobierasz gotowy plik w wersji dwujęzycznej. Formularze pokrewne, w tym pełnomocnictwa dla osób trzecich, znajdziesz wśród pełnomocnictw i zgód w sprawach osobistych.

Pierwszym i najkosztowniejszym jest zgoda bezterminowa, obejmująca "dowolne państwa" i "dowolny okres". Rodzic, który ją podpisał, traci argument w ewentualnym sporze o miejsce zwykłego pobytu dziecka, bo dokument czyta się wtedy jako akceptację wyjazdu bez ograniczeń. Drugi błąd to pominięcie numeru paszportu lub dowodu osobistego małoletniego, przez co funkcjonariusz nie ma jak połączyć oświadczenia z dokumentem okazanym na odprawie. Trzeci polega na traktowaniu zgody paszportowej jako zgody na konkretny wyjazd; to dwie odrębne czynności.

Czwarta pułapka dotyczy podpisu. Skan przesłany mailem, podpis złożony w domu i dosłany kurierem albo oświadczenie podpisane przez jednego rodzica "w imieniu obojga" nie spełniają wymogów, na które powołują się przewoźnicy; poświadczenie własnoręczności podpisu wymaga obecności rodzica przed notariuszem. Piąta, spotykana głównie przy przeprowadzkach, to używanie zgody wakacyjnej do wywiezienia dziecka na stałe. Zmiana centrum życiowego małoletniego jest odrębną istotną sprawą i wymaga osobnego uzgodnienia albo orzeczenia sądu opiekuńczego, a jej pominięcie otwiera drogę do postępowania konwencyjnego. Rodzice domykający rozstanie uzgadniają zwykle zasady wyjazdów równolegle z umową o podział majątku wspólnego według art. 46 KRO, żeby jeden spór nie napędzał drugiego.