Rozwód w urzędzie stanu cywilnego był w Polsce o krok od wejścia do porządku prawnego. Sejm uchwalił 13 marca 2026 r. nowelizację Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która pozwalała części par rozwiązać małżeństwo przed kierownikiem USC, bez rozprawy. 30 kwietnia 2026 r. prezydent Karol Nawrocki zawetował jednak ustawę, więc rozwód w USC nie istnieje, a jedyną drogą pozostaje pozew o rozwód wniesiony do sądu okręgowego. Wyjaśniamy, co przewidywała zawetowana ustawa, co weto oznacza w praktyce i jak dziś przygotować sprawę rozwodową, żeby zamknąć ją możliwie szybko, zwłaszcza gdy oboje małżonkowie chcą rozstania bez orzekania o winie.
Rozwód w USC: co przewidywała zawetowana ustawa
Rządowa nowelizacja przygotowana w Ministerstwie Sprawiedliwości wprowadzała rozwód pozasądowy jako drugą, równoległą drogę obok procesu sądowego. To kierownik urzędu stanu cywilnego miał sprawdzać, czy spełnione są ustawowe przesłanki, i dołączać do aktu małżeństwa wzmiankę dodatkową o jego rozwiązaniu. Krąg uprawnionych był wąski. Z procedury mogły skorzystać wyłącznie małżeństwa bez wspólnych małoletnich dzieci, gdy żona nie jest w ciąży, małżeństwo trwa co najmniej rok, a między stronami nie toczy się sprawa o rozwód, separację ani unieważnienie małżeństwa. Rozwiązanie nie następowało od razu: procedura była dwuetapowa i wymagała zgodnych oświadczeń obojga małżonków.
Projekt dotyczył więc tylko spraw, w których sąd i tak niewiele rozstrzyga. Gdy para nie ma wspólnych dzieci, a żadne z małżonków nie żąda orzekania o winie, proces rozwodowy sprowadza się zwykle do ustalenia, że rozkład pożycia jest zupełny i trwały. Właśnie te sprawy miały trafić do USC, a przepisy miały obowiązywać od 1 stycznia 2027 r. Ta data nie ma już znaczenia, bo ustawa nie weszła w życie i nie wejdzie, dopóki ustawodawca nie przyjmie jej ponownie. Warto przy tym odróżnić rozwód od dwóch instytucji, które często się z nim myli. Separacja nie rozwiązuje małżeństwa, tylko znosi wspólność majątkową i obowiązek wspólnego pożycia. Unieważnienie małżeństwa dotyczy z kolei wad istniejących w chwili jego zawarcia, a nie późniejszego rozpadu związku.
Weto prezydenta i jego skutki prawne
Po zakończeniu prac parlamentarnych ustawa trafiła do prezydenta, który odmówił jej podpisania. Kancelaria Prezydenta poinformowała o wecie 30 kwietnia 2026 r., a Karol Nawrocki uzasadnił je ochroną małżeństwa wynikającą z art. 18 Konstytucji RP. Zgodnie z art. 122 ust. 5 Konstytucji Sejm może ponownie uchwalić zawetowaną ustawę większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Dopóki tak się nie stanie, obowiązuje dotychczasowy model. Ewentualny nowy projekt musiałby przejść cały proces legislacyjny od początku.
Obowiązujące prawo jest jednoznaczne. Art. 56 § 1 KRO przyznaje każdemu z małżonków prawo żądania, aby sąd rozwiązał małżeństwo przez rozwód, jeżeli nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia. Sprawy rozwodowe należą do właściwości sądów okręgowych (art. 17 pkt 1 KPC). Właściwy miejscowo jest sąd okręgowy ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania małżonków, o ile choć jedno z nich nadal ma tam miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. W braku takiej podstawy pozew składa się w sądzie miejsca zamieszkania pozwanego, a dopiero w ostateczności w sądzie miejsca zamieszkania powoda (art. 41 KPC). Szczegóły formalne opisuje karta usługi Ministerstwa Sprawiedliwości o pozwie rozwodowym.
Kierownik USC ma w sprawie rozwodowej rolę wyłącznie wykonawczą. Urząd nie bada przesłanek rozwodu, tylko wykonuje prawomocne orzeczenie. Po uprawomocnieniu się wyroku sąd przekazuje go do urzędu, który zamieszcza wzmiankę w akcie małżeństwa. W urzędzie składa się też oświadczenie o powrocie do nazwiska sprzed ślubu, na co art. 59 KRO daje trzy miesiące od uprawomocnienia się wyroku.
Rozwód w sądzie po wecie: przesłanki z art. 56 KRO
Sąd orzeka rozwód, gdy rozkład pożycia jest zupełny, czyli ustała więź duchowa, fizyczna i gospodarcza, oraz trwały, co oznacza, że według doświadczenia życiowego małżonkowie do siebie nie wrócą. W praktyce sądy badają, od kiedy strony mieszkają osobno, czy prowadzą odrębne budżety i czy podejmowały próby ratowania związku. Jeśli jedno z małżonków wynajmuje już osobne lokum, umowa najmu mieszkania bywa prostym dowodem ustania wspólnoty gospodarczej. Sporadyczne kontakty utrzymywane ze względu na dzieci nie wykluczają przy tym uznania rozkładu za zupełny.
Nawet przy spełnieniu tych przesłanek rozwód jest niedopuszczalny w trzech sytuacjach (art. 56 § 2 i 3 KRO): gdy ucierpiałoby dobro wspólnych małoletnich dzieci, gdy byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, oraz gdy żąda go małżonek wyłącznie winny, a drugi odmawia zgody. Ta ostatnia przeszkoda odpada, jeśli odmowa zgody jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Dla par, które chciały skorzystać z rozwodu w USC, kluczowy jest art. 57 § 2 KRO. Na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie. Taka sprawa jest zwykle krótka: sąd przesłuchuje strony i, zwłaszcza gdy nie ma wspólnych małoletnich dzieci, nierzadko kończy postępowanie na pierwszej rozprawie. Nie jest to procedura administracyjna, ale przy dobrze przygotowanym pozwie różnica w czasie bywa mniejsza, niż sugerowała debata publiczna.
Jak wygląda postępowanie i rola odpowiedzi na pozew
Postępowanie zaczyna się od pozwu jednego z małżonków. Sąd doręcza go drugiej stronie, a przewodniczący może zobowiązać ją do złożenia odpowiedzi w wyznaczonym terminie. W odpowiedzi na pozew o rozwód pozwany przyłącza się do żądania rozwodu albo mu się sprzeciwia, zajmuje stanowisko w sprawie winy i może zgłosić własne wnioski, na przykład o alimenty lub o sposób korzystania ze wspólnego mieszkania. Zgodne stanowiska stron wyrażone na piśmie pozwalają sądowi zaplanować krótką rozprawę zamiast wielomiesięcznego postępowania dowodowego.
W wyroku rozwodowym sąd obowiązkowo rozstrzyga o władzy rodzicielskiej, kontaktach i alimentach na wspólne małoletnie dzieci (art. 58 § 1 KRO), a w razie wspólnego zamieszkiwania także o sposobie korzystania z mieszkania. O podziale majątku wspólnego orzeka tylko na wniosek i tylko wtedy, gdy nie spowoduje to nadmiernej zwłoki (art. 58 § 3 KRO). Sąd może też skierować strony do mediacji, która nie jest obowiązkowa i może służyć zarówno próbie ratowania małżeństwa, jak i ugodowemu ustaleniu spraw dzieci, alimentów czy majątku.
Wspólność majątkowa ustaje dopiero z dniem uprawomocnienia się wyroku, a nie z dniem złożenia pozwu. Do tego momentu małżonkowie zarządzają majątkiem wspólnym na dotychczasowych zasadach. Kto chce wcześniej rozdzielić finanse, może zawrzeć umowę majątkową małżeńską w formie aktu notarialnego (art. 47 KRO). Warto też pamiętać, że rozwód nie odwołuje automatycznie wcześniejszego testamentu na rzecz byłego małżonka, więc po zakończeniu sprawy dobrze sporządzić nowy testament własnoręczny.
Jak przygotować pozew o rozwód w Captain.Legal
Na Captain.Legal wypełniasz wzór pozwu o rozwód zgodny z art. 56 KRO w formie krótkiego kwestionariusza. Podajesz dane małżonków, datę i miejsce zawarcia małżeństwa oraz numer aktu, a następnie wskazujesz ostatnie wspólne miejsce zamieszkania, które przesądza o wyborze właściwego sądu okręgowego. Kolejny krok to żądanie w sprawie winy. Gdy oboje chcecie rozwodu bez orzekania o winie, pozew od razu formułuje takie żądanie.
Jeżeli macie wspólne małoletnie dzieci, kwestionariusz prowadzi przez wnioski o władzę rodzicielską, kontakty i alimenty, które sąd i tak musi rozstrzygnąć. Uzasadnienie opisujesz własnymi słowami: od kiedy nie mieszkacie razem, jak podzieliliście wydatki, czy próbowaliście terapii. Gotowy pozew pobierasz w Word, jeśli chcesz go jeszcze uzupełnić, albo w PDF do wydruku i podpisu. Do sądu składasz go z odpisem dla drugiej strony i odpisem aktu małżeństwa.
Najczęstsze błędy przy rozwodzie bez orzekania o winie
Pierwszy błąd to czekanie na rozwód w USC. Część par odkłada złożenie pozwu, licząc, że „za chwilę wystarczy pójść do urzędu”. Weto przekreśliło ten scenariusz, a każdy miesiąc zwłoki to dłuższe trwanie wspólności majątkowej i wspólnej odpowiedzialności za nowe zobowiązania. Drugi błąd to wniesienie pozwu do niewłaściwego sądu, najczęściej rejonowego zamiast okręgowego albo okręgowego według miejsca zamieszkania powoda, gdy właściwy jest sąd ostatniego wspólnego zamieszkania. Sąd przekaże wtedy sprawę właściwemu sądowi, ale traci się na tym tygodnie. Trzeci to pozew bez wyraźnego żądania w sprawie winy, przez co sąd musi tę kwestię ustalać.
Często zdarza się też, że małżonkowie umawiają się ustnie na rozwód bez orzekania o winie, a w odpowiedzi na pozew pozwany nagle żąda ustalenia winy powoda. Zgodne żądanie zaniechania orzekania o winie musi istnieć w chwili zamknięcia rozprawy, a do tego czasu każda ze stron może je cofnąć. Problemy rodzi również wniosek o podział majątku zgłoszony w pozwie przy spornym stanie majątku, bo wydłuża sprawę o miesiące. Wreszcie wielu rozwodzących się zapomina o trzymiesięcznym terminie na powrót do nazwiska, a po jego upływie pozostaje już tylko administracyjna zmiana nazwiska.
Najczęściej zadawane pytania
Czy po wecie prezydenta można wziąć rozwód w USC?
Nie. Ustawa uchwalona przez Sejm 13 marca 2026 r. została zawetowana przez prezydenta 30 kwietnia 2026 r. i nie weszła w życie. Rozwód w USC nie istnieje w polskim porządku prawnym, a kierownik urzędu stanu cywilnego nie ma kompetencji do rozwiązania małżeństwa. Jedyną drogą jest pozew o rozwód wniesiony do sądu okręgowego na podstawie art. 56 KRO. Urząd wraca do sprawy dopiero po uprawomocnieniu się wyroku: zamieszcza wzmiankę w akcie małżeństwa i przyjmuje oświadczenie o powrocie do poprzedniego nazwiska.
Czy pozew o rozwód przygotowany bez adwokata jest ważny?
Tak. W sprawach rozwodowych przed sądem okręgowym nie obowiązuje przymus adwokacko-radcowski, więc małżonek może samodzielnie sporządzić, podpisać i złożyć pozew. Pismo musi spełniać wymogi formalne pisma procesowego: oznaczenie sądu i stron, dokładnie określone żądanie, uzasadnienie oraz podpis. Do pozwu dołącza się odpis aktu małżeństwa, a przy wspólnych dzieciach także ich akty urodzenia. Braki formalne nie unieważniają pozwu, ale sąd wezwie do ich usunięcia, co wydłuża sprawę. Przy sporze o winę lub o dzieci pomoc profesjonalnego pełnomocnika bywa jednak bardzo cenna.
W jakim formacie pobiorę pozew o rozwód?
Pozew przygotowany na Captain.Legal pobierasz w dwóch formatach. Wersja Word pozwala dopisać szczegóły uzasadnienia, wnioski dowodowe czy informacje o dzieciach, gdy sytuacja zmieni się przed złożeniem pisma. Wersja PDF zachowuje układ dokumentu i nadaje się do wydruku. Pozew składasz w sądzie w wersji papierowej z własnoręcznym podpisem, w liczbie egzemplarzy pozwalającej doręczyć odpis drugiemu małżonkowi. Ten sam wzór obejmuje zarówno wariant z żądaniem orzeczenia o winie, jak i rozwód bez orzekania o winie.
Kiedy wyrok rozwodowy staje się prawomocny?
Wyrok staje się prawomocny, gdy upłyną terminy na jego zaskarżenie. Strona, która chce wnieść apelację, musi najpierw w ciągu tygodnia od ogłoszenia wyroku złożyć wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia (art. 328 § 1 KPC). Apelację wnosi się w terminie dwóch tygodni od doręczenia wyroku z uzasadnieniem (art. 369 § 1 KPC). Jeśli żadne z małżonków nie złoży wniosku o uzasadnienie, wyrok uprawomocni się po upływie tygodniowego terminu. Dopiero od tej chwili małżeństwo jest rozwiązane, a wspólność majątkowa ustaje.
Czy przy rozwodzie trzeba od razu podzielić majątek?
Nie. Sąd rozwodowy dzieli majątek wspólny tylko na wniosek strony i wyłącznie wtedy, gdy nie spowoduje to nadmiernej zwłoki w postępowaniu (art. 58 § 3 KRO). W praktyce zdarza się to głównie przy prostym majątku i zgodzie małżonków. Częściej strony dzielą majątek po rozwodzie, w osobnym postępowaniu sądowym albo umownie. Jeśli zgadzacie się co do podziału, możecie zawrzeć umowę o podział majątku wspólnego, pamiętając, że przeniesienie nieruchomości wymaga aktu notarialnego.
Czy separacja na zgodny wniosek może zastąpić rozwód w USC?
Tylko częściowo. Art. 61¹ § 3 KRO pozwala sądowi orzec separację na zgodne żądanie małżonków, którzy nie mają wspólnych małoletnich dzieci, w uproszczonym postępowaniu nieprocesowym. W obecnym prawie to tryb najbardziej zbliżony do zawetowanego modelu, ale separacja nie rozwiązuje małżeństwa. Znosi wspólność majątkową i obowiązek wspólnego pożycia, lecz nie pozwala zawrzeć nowego związku małżeńskiego. Jeśli taki wariant odpowiada waszej sytuacji, przygotujesz wniosek o separację, a później w razie potrzeby wniesiesz pozew o rozwód.
Czy Sejm może jeszcze przywrócić rozwody pozasądowe?
Formalnie tak. Na podstawie art. 122 ust. 5 Konstytucji RP Sejm może ponownie uchwalić zawetowaną ustawę większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Wtedy prezydent ma obowiązek podpisać ją w ciągu 7 dni i zarządzić jej ogłoszenie. Inną drogą jest nowy projekt, który musiałby przejść cały proces legislacyjny od początku. Do czasu ewentualnego wejścia w życie nowych przepisów sprawy rozwodowe rozpoznają wyłącznie sądy okręgowe. Nie warto więc odkładać pozwu w oczekiwaniu na zmianę, której termin jest nieznany.